Po raz pierwszy jednostkę administracyjną o nazwie „województwo nowogródzkie" utworzono na terenach Wielkiego księstwa Litewskiego w 1501 r. Od nowego podziału administracyjnego w 1566 składało się z trzech powiatów: wołkowyskiego, słonimskiego i nowogródzkiego. W trakcie trzeciego rozbioru zostało wchłonięte przez Rosję i ulegało ciągłym przemianom administracyjnym. W 1843 dokonano ostatecznego podziału między gubernie: wileńską, grodzieńską i mińską. Podział ten dotrwał do 1919, kiedy to tereny Kresów Wschodnich zostały odzyskane przez II Rzeczpospolitą.
Podział administracyjny województwa nowogródzkiego II Rzeczypospolitej
4 lutego 1921 sejm uchwalił ustawę o unormowaniu stanu prawno-politycznego na ziemiach przyłączonych do Rzeczypospolitej przez Traktat Ryski. Ustawa ta powoływała do życia nowe jednostki administracyjne na Ziemiach Wschodnich — województwa: nowogródzkie, poleskie i wołyńskie. Utworzone w ten sposób województwo nowogródzkie składało się z 11 powiatów. Jednak już w lipcu 1922 cztery północne powiaty: brasławski, duniłowicki (późniejszy postawski), dziśnieński i wileński, zostały przyłączone do nowo tworzonego województwa wileńskiego. Później granice województwa ulegały już niewielkim zmianom, najważniejszą z nich było wydzielenie w 1929 z powiatu lidzkiego nowego powiatu szczuczyńskiego.
Według ostatniego przed II wojną podziału administracyjnego z l kwietnia 1932, województwo nowogródzkie dzieliło się na osiem powiatów: nowogródzki, lidzki, szczuczyński, słonimski, baranowicki, nieświeski, stołpecki, wołożyński i zajmowało obszar 22 966,2 km2 (co stanowiło ok. 6% ogólnej powierzchni II Rzeczpospolitej). Posiadało 87 gmin wiejskich. Na długości 170 km graniczyło od wschodu z ZSRR, od zachodu z województwem białostockim, od północy z wileńskim, a od południa z poleskim.
Miejscowości i ludność
Województwo nowogródzkie było jedynym w II Rzeczypospolitej, które nie posiadało żadnego miasta wydzielonego z powiatu, co świadczy o braku na tym terenie znaczniejszych ośrodków miejskich. Bardzo słabe zurbanizowanie tego województwa potwierdza istnienie tylko 10 miast niewydzielonych. Z większych miast należy wymienić: Lidę, Słonim, Nowogródek, Nieśwież, Kleck, Baranowicze, Lachowicze, Stolpce, Wołożyn.
Miasteczek było w województwie nowogródzkim siedemdziesiąt jeden. W skład gmin wiejskich województwa nowogródzkiego, oprócz miasteczek, wchodziły również: wsie, okolice szlacheckie, zaścianki, folwarki, kolonie, osady, osady fabryczne i młyńskie, leśniczówki, plebanie, stacje i przystanki kolejowe.
Województwo nowogródzkie należało do najmniej zaludnionych w Polsce, chociaż pod względem obszaru zajmowało 10 miejsce. Według danych drugiego spisu, mającego miejsce w 1931, województwo zamieszkiwało l 056 780 osób, czyli 3,3% ogółu ludności II Rzeczypospolitej.
Zabytkowe cmentarze na Kresach Wschodnich Drugiej Rzeczypospolitej: województwo nowogródzkie
Wydawnictwo DIG, Warszawa 2008
Wiadomości
Уважаемая Марина! Откуда сведения о том, что метрические книги Одаховской (Адаховской) церкви хранятся в ГИМ (Москва). Меня это очень обрадовало, есть шанс найти своих предков и уточнить некоторые даты. Речь идет о Государственном историческом музее? Я правильно Вас поняла? Большое спасибо за подсказку! С уважением Галина Апанович.... > > >
Еще, уважаемая Марина, сообщаю Вам, что в течении последнего года ведутся очистительные и поисковые работы на старой части кладбища д.Залюбичи Крошинского с/с. Захоронения 19-20 вв. Надгробия и надписи хорошо сохранились, там много уникальных памятников. Персоны : Бобко, Голос, Драгуны, Решки и др. Работы ведутся эпизодически силами Крошинского с/с, родными и волонтёрами. Последний субботник состоялся 2 мая 2026. Нам не хватает участников. Е... > > >
Я ищу сведения о Бобко Викентии Францевиче (1853/54-1914), родом из д.Залюбичи. Он служил кучером у помещика (то ли у Завадского, то ли у Пржигодского).... > > >
Ищу потомков семьи Йозефа и Людвики Клебанов из д. Белевичи (год рождения 1867). На 1922 год в списках выборщиков была Людвика Клебан, 50 лет и вероятно ее сын Ян с женою Марианной Клебаны. В списках прихожан Жирмунского костела за 1926 год в семье, предположительно, этого Яна были дети Станислав, Елена и Марианна. Если есть информация о судьбе после этого года , прошу написать на е-мейл i_dima@inbox.ru... > > >
Poszukuję wszelkich informacji o właścicielach Paszyc (wiek XVII - XIX) ... > > >
Здравствуйте! Ищу информацию о Александре Викторовиче Калевиче (1910), который родился в деревне Вязовец, его отце Викторе и возможных родственниках. Будем благодарны любой информации!... > > >
Ищу запись о рождении (метрику крещения) деда.
Tadeusz Nowak, родился примерно в 1900–1910 годах. Точно жил в Барановичах или ближайших деревнях (возможно, парафия Новая Мышь или Дарево) в 1945-1953 года.
В 1920-х годах жил в Барановичах, служил в польской армии (кавалерия).
Прошу помощи в определении прихода и поиске метрической книги за эти годы.
Заранее благодарю!... > > >
По Дарево и Барановичам нет МК за нужные вам годы. По Новой Мыши за 1900-1910 есть в архиве НИАБ Минск.... > > >
Witaj,Marian Mikulicz jest na tej stronie on mieszkał w Krepsku to chyba się znacie. To mój kuzyn.... > > >
2026-05-17 Алексей Игнатович Ejgirdy Wielkie, okolica (powiat wołożyński)